Asitler ve Özellikleri

– ASÄ°TLER –

Suda çözündüğünde H+  iyonları  veren  hidrojenli  kimyasal  türe  ASİT denir. Asitler ,  en  eski  çağlardan  bu  yana  tanınan  maddelerdir. Sözgelimi ,  alkol mayalanmasının  yanı  sıra ,  asetik  mayalanma ,  yani  mikroorganizmaların  etkisiyle  alkolün  sirkeye  dönüşmesi  daha  o  dönemlerde  biliniyordu. Sirke ,  bir  başka  deyişle  asetik  asit ,  XIII. yy’a  kadar  bilinen  tek asitti. Günümüzde  kimya  sanayisinin  büyük  bir  bölümü ,  az  sayıda  asidin  ( sözgelimi  sülfürik, nitrik, asetik ve hidroklorik asitler )  üretimine  ya da  kullanımına  dayanır. Antoine Laurent Lavoisier ( 1743-1794 )
bazı  maddelerdeki  asit niteliğinin , oksijen ( asit doğrudan anlamına gelir ) kapsamalarından  kaynaklandığını  düşünüyordu. Ama Sir Humphrey  Davy  ( 1778-1829 ) hidroklorik asitte  oksijen  bulunmadığını  kanıtlayıp , asit özelliğinin  hidrojenin  davranışından  kaynaklanabileceğini  ileri sürdü. 1887’de  Svante  Arrhenius ,  asitlerin ,  bazların ve tuzların  sudaki  çözeltilerinin  elektriksel  davranışlarını  açıklamak  için  bir  iyon  ayrışması  kuramı  geliştirdi. Elektrolit  adını  verdiği  maddeleri  şöyle  tanımladı :  Erimiş  ya da  suda  çözünmüş  bu maddeler ,  elektriği  iletir  ve  elektrik  onları  ayrıştırır. Asitler  H+   iyonları  veren  elektrolitlerdir ;  bazlarsa  tersine ,  OH-  hidroksil  iyonlarını  oluşturur. Bu ,  bütün  asitlerin ,  topluca  asit  işlevini  oluşturan  bir  özellikler  kümesi  taşıdığını  ortaya  koyar.

H+ iyonu ,  elektronumu  yitirmiş  ( e-  ) bir  hidrojen  atomudur. Artı  yüklü  bu  iyonu , anyonlar , özellikle  de  eksi  yüklü  hidroksil  iyonları  çeker. Karşıt  yüklü  bu  iki  iyon  karşılaştıklarında , çok  kararlı  bir  su  molekülü  oluşur ( 555 milyon  su molekülünden yalnızca biri ayrışır ). Ayrıca  su  molekülünün  oluşumu  sırasında , bir  litre  suyun  sıcaklığını  10oC’tan  23,6oC’ta  yükseltecek  ölçüde  ısı  açığa  çıkar. Bir  litre  suda  bir  mol ( 6,02 * 1023 molekül )  hidroklorik asit  çözündürülürse , elde  edilen  çözeltinin  55 su  molü  içinde  bir  mol H+  iyonu  ve  bir  mol  CI-  iyonu  yer  alır. Bu , güçlü  ya da  bütünüyle  çözünen  bir  asittir. Ama  bir  mol  asetik  asit , ancak  bir  molün  binde  4,2’si  kadar H+  iyonu  sağlar ; dolayısıyla  bu , zayıf  ya da  bütünüyle  çözünmeyen  bir  asittir.  Söz  konusu  olaylar , bir  çözeltide  açığa  çıkan  H+   iyonu  sayısının   yalın  ve  kolay  bir  biçimde  dile  getirilmesini  gerektirir ; bu  nedenle  pH’yi ( ya da  hidrojen potansiyeli )  tanımlama  yoluna  gidilir.

Bir  litre  çözeltide  bulunan H+  iyonunun  mol  sayısı  10-a ‘yla  gösterilirse , a’nın  değeri  pH’yi  verir. Dolayısıyla , litre  başına  10-2  mol  hidroklorik  asit  içeren  bir  çözeltinin  pH’si  2’ye  eşittir. Gerçekte , H+  iyonu  H3O+  ya da   H+   (H2O) n  hidronyum  iyonu  biçiminde , bir  ya da  birçok  çözücüye ( yani su molekülüne  )  bağlıdır. Bu  nedenle  renkli  ayrıçlar ( gösterge )  katıldığında , asitler H+  iyonlarını  onlara  verir  ve  ayraçların  yapısında , renginde  değişime  yol  açarlar. Bilinen  ilk  renkli  ayraçlar , helyantin  çözeltisi  ve  turnusoldur. Demir , çinko  ve  alüminyum  gibi  bazı  metaller , elektronlarını  kolayca  bırakır. Bir  asit  eşliğinde , söz  konusu  elektronlar  iyonlarla  birleşerek  Hidrojen  açığa  çıkar  ve  metal , artı  yüklü  iyon  biçiminde  çözünür. Bakır , gümüş  ve  altın  gibi  metallerse , elektronlarını  bırakmadıkları  için  çözelti  halindeki  asitlerden  etkilenmezler. Gerçi  nitrik  asidin  bakırı  etkilediği  gözlenir ; ama  bu  etki , yükseltgen  kümesinden  [NO3]  kaynaklanır  ve  azot  oksit  buharları  açığa  çıkar. Asitler , kireçtaşlarıyla , yani  kalsiyum  karbonatla  tepkimeye  girerler : H+   iyonları ,  Ca2  ve  CO32  iyonlarından  oluşan  billursu  yapıyı  parçalar  ve  karbondioksit  gazını  [CO2]  açığa  çıkaran  bir  çözelti  oluşur.

Arrhenius  kuramı , yalnızca  sulu  çözeltiler  için  geçerlidir. Oysa  1923’te  Johannes  Nicolaus  Brönsted  kullanılan  çözücü  ne  olursa  olsun  H+  iyonunun  rolünü  açıklayan  yeni  bir  tanım  önermiştir. Brönsted’e  göre  asit , bir  H+  iyonu  bırakmaya  elverişli  bir  maddedir ; bazsa , söz  konusu  iyonu  alan  maddedir ; dolayısıyla , eşlenik  asit-baz çifti  ortaya  çıkar :

Asit    Baz + H+

Aynı  yıl , Gilbert  Newton  Lewis (1875-1946 ) ,  yansızlaştırmayı , renkli ayraçların  tepkimelerini  ve  katalizi  ölçüt  alarak , asit  özellikleri  gösteren  bütün  maddeleri  bir  küme  içinde  toplamaya  ve  elektron  yapılarında  ortak  bir  özellik  bulmaya  çalışmıştır. Asitler , bazların  verdiği  elektron  çiftini  alan  ve  bir  ortak  birleşme  bağı  oluşturan  maddelerdir. Bütün  Brönsted  asitleri  bu  tanıma  girer  (  [ H+]  iyonu  bir  elektron  çifti alabilir  ) ;  ama  bu  tanıma  AICI3 , SO3  vb.  maddeleri  de  eklemek  gerekir. Brönsted  kuramı  hidrojenli  asitler  için  kullanılır ; dolayısıyla  Lewis  asitleri  söz  konusudur.

Başlıca  mineral  asitler  arasında  nitrik asit   [ HNO3 ]  ,  hidroklorik asit  [HCI ]  ve  sülfürik asit  [ H2SO4 ]  sayılabilir. İki  H+   iyonu  açığa  çıkarabilen  sülfürik  asit , bir  diasit  oluşturur. Fosforik  asitse  [ H3PO4 ]  bir  triasittir  ( üç  H+  iyonu  açığa  çıkarır ). Kimya  sanayisinde  büyük  ölçüde  üretilen  ve  tüketilen  bu  asitler , gübre ( nitratlar ve fosfatlar ) , plastik  madde , boya , patlayıcı , parfüm , ilaç  sanayisi  ürünleri , vb. üretimde  ya  hammaddeyi  ya da  ara  maddeyi  oluşturur. Organik  asitler , organik  kimyayı  ilgilendirir  ve  en  az  bir  karboksil  kökü [ -COOH ]  içerirler ; aralarında , temel  biyokimyasal  maddelerin  bileşenlerini  oluşturan  aminoasitlerin  ve  yağ  asitlerinin  de  yer  alması  nedeniyle , çok  büyük  önem  taşır.

Asitlerin  büyük  çoğunluğu  ekşi  lezzetlidir. Limonda  sitrik  asit , sirkede  asetik  asit  tadı  vardır. Ancak  bazı  asitler  zehirli , bazıları  parçalayıcı  olduklarından  rasgele  tadılmamalıdır. Asit  ve  bazlarla  renk  değiştiren  maddeler , asit  ve  bazların  çözücüsü  olur. Asit  ve  baz  çözücülere  ayraç  adı  verilir. Bir  maddenin  asit  veya  baz  olduğunu  bunlarla  anlaşılır. Laboratuarlarda en çok  kullanılan  ayraç , turnusoldür. Turnusol , mor  renkli  bitkisel  boyadır. Mavi  turnusol  kağıdı  kırmızıya  dönüyorsa  o  madde  asit  özelliğini  taşır.

Asitlerin Bazı Özellikleri :

-    Sulu  çözeltileri  elektrik  akımını  iletir.
-    Mavi  turnusol  kağıdının  rengini  kırmızıya  dönüştürür.
-    Metallere  etki  ettiklerinde  H2  gazının  çıkmasını  sağlar.
-    Bazlarla  birleşerek  tuzları  oluştururlar.
HCI  +  KOH       KCI  +  H20
-    Çözeltilerinin  tadı  ekşidir, daha  çok  suda  çözünür.
-    Mg , Zn , Fe , Al  gibi  soy  olmayan  metallere etki  ederek  bunların  tuzlarını  oluşturur  ve  hidrojen  gazını  açığa  çıkarırlar.
Zn  +  2HCI          ZnCI2  +  H2

Fe  +  H2SO4         FeSO4  +  H2

Related posts

• Amino Asitler (1)

Etiketler:asit nedir, asitler, kuvvetli asit, zayıf asit