Kayaç Çeşitleri

Kayaç Çeşitleri 1- Organik Tortul Taşlar Bitki ya da hayvan kalıntılarının belli ortamlarda birikmesi ve zamanla taşlaşması sonucu oluşur. Organik tortul taşların en tanınmış örnekleri mercan kalkeri, tebeşir ve kömürdür.

a-Mercan Kalkeri : Mercan iskeletlerinden oluşan organik bir taştır. Temiz, sıcak ve derinliğin az olduğu denizlerde bulunur. Ada kenarlarında topluluk oluşturanlara atol denir. Kıyı yakınlarında olanlar ise, mercan resifleridir.

b-Tebeşir : Derin deniz canlıları olan tek hücreli Globugerina (Globijerina)’ların birikimi sonucu oluşur. Saf, yumuşak, kolay dağılabilen bir kalkerdir. Gözenekli olduğu için suyu kolay geçirir.

c-Kömür : Bitkiler öldükten sonra bakteriler etkisiyle değişime uğrar. Eğer su altında kalarak değişime uğrarsa, C (karbon) miktarı artarak kömürleşme başlar. C miktarı % 60 ise turba, C miktarı % 70 ise linyit, C miktarı % 80 – 90 ise taş kömürü, C miktarı % 94 ise antrasit adını alır.

2-Fiziksel (Mekanik) Tortul TaÅŸlar

Akarsuların, rüzgarların ve buzulların, taşlardan kopardıkları parçacıkların çökelip, birikmesi ile oluşur.
Fiziksel (mekanik) tortul taşların en tanınmış örnekleri kiltaşı (şist), kumtaşı (gre) ve çakıltaşı (konglomera)’dır.

a-Kiltaşı (Şist) : Çapı 2 mikrondan daha küçük olan ve kil adı verilen tanelerin yapışması sonucu oluşan fiziksel tortul bir taştır.

b-Kumtaşı (Gre) : Kum tanelerinin doğal bir çimento maddesi yardımıyla yapışması sonucu oluşan fiziksel tortul bir taştır.

c-Çakıltaşı (Konglomera) : Genelde yuvarlak akarsu çakıllarının doğal bir çimento maddesi yardımıyla yapışması sonucu oluşur.

3-Başkalaşmış (Metamorfik) Taşlar :

Tortul ve püskürük taşların, yüksek sıcaklık ve basınç altında başkalaşıma uğraması sonucu oluşan taşlardır. Başkalaşmış taşların en tanınmış örnekleri mermer, gnays ve filattır.

a-Mermer : Kalkerin yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması, yani metamorfize olması sonucu oluşur.

b-Gnays : Granitin yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması yani metamorfize olması sonucu oluşur.

c-Fillat : Kiltaşının (şist) yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması yani metamorfize olması sonucu oluşur.

This image has been resized. Click this bar to view the full image. The original image is sized 688×844.

Kayaçlar

Kayaçlar su, gaz ve organik varlıkların dışında yerkabuğunu meydana getiren unsurlardır. Yol yarmaları, maden ocakları ve taş ocakları gibi yerlerle, toprak veya enkaz örtüsünden yoksun topografya yüzeylerinde mostralarına rastladığımız kayaçlar, yer şekillerinin oluşum ve gelişimlerinde rol oynayan önemli etmenlerden biridir. Onların fiziksel ve kimyasal özelliklerindeki farklılıklar yer şekillerinin de farklı olmalarına sebep olur. Çünkü bu özellikler, kayaçların, aşındırma etmen ve süreçlerine karşı dayanıklı veya dayanıksız olmalarını tayin eder. Örneğin kalker ve jips gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu sahalarda lapya, dolin, uvala gibi özel yer şekilleri oluşmaktadır. Genel olarak, tektonik hareketlerle ters durumlar meydana gelmemişse, aşınmaya karşı dayanıklı kayaçlar yüksek yer şekillerini, kolay aşınan ve parçalanan kayaçlar ise alçak yer şekillerini meydana getirirler. Granitlerden müteşekkil sahalarda granit topografyası adı verilen özel bir topografya tipi oluşur. Benzer şekillere siyenit, diorit, andezit, bazalt ve gnays gibi heterojen kayaçlar üzerinde de rastlanır. Kayaçlar kökenlerine göre üç ana grup altında toplanırlar: 1. Magmatik kayaçlar 2. Tortul kayaçlar 3. Metamorfik kayaçlar

MAGMATİK KAYAÇLAR

Bu kayaçlar magmanın soÄŸuyarak katılaÅŸması sonucu meydana gelirler. Yer kabuÄŸunun yaklaşık olarak % 65′ini oluÅŸtururlar. Kökenlerini magma teÅŸkil ettiÄŸinden bunlara magmatik kayaç veya katılaşım kayaçları adı verilir.TORTUL KAYALAR Tortul kayaçlar yeryüzünde çok görülen kayaçlardır. Yer yüzeyinin yaklaşık olarak % 75′i tortul kayaçlardan müteÅŸekkildir. YerkabuÄŸunun ise % 8 kadarını oluÅŸtururlar. Bunlar genellikle tabakalı olarak bulunurlar ve içerlerinde organizma kalıntıları (fosil) ihtiva ederler.Tortul kayaçların büyük bir kısmı dış etmen ve süreçler tarafından yeryüzünün aşındırılması ve meydana gelen çeÅŸitli büyüklükteki unsurların taşınarak çukur sahalarda (göl, deniz ve okyanus tabanları gibi) biriktirilmesi sonucu oluÅŸmuÅŸlardır. Bu olaya genel anlamda tortullaÅŸma (sedimentasyon) denir. Biriken unsurlar önceleri boÅŸluklu gevÅŸek bir yapıya sahiptirler. Fakat zamanla sıkışıp sertleÅŸirler. Diajenez adı verilen bu olayda basınç ve çimentolaÅŸma esas rolü oynarlar. Gerçekten, bir birikme sahasında, sonradan biriken unsurlar öncekiler üzerinde ağırlıkları vasıtasıyla basınç yaparlar. Bu basınç sonucu unsurlar, aralarındaki boÅŸlukların küçülmesi ve büyük ölçüde ortadan kalkmasıyla sıkışır ve sertleÅŸirler. ÇimentolaÅŸmada ise, unsurlar arasındaki boÅŸlukları dolduran suların içinde bulunan erimiÅŸ veya asılı haldeki maddeler kristalleÅŸerek veya çökelerek unsurları birbirine baÄŸlarlar.Tortul depoların veya kayaçların oluÅŸtukları ortamlar yerden yere farklılıklar gösterirler. Bir tortul kayacın oluÅŸtuÄŸu ortam ÅŸartlarının bütününe fasiyes denir. Tortul kayaçlar bu ortam ÅŸartlarını gerek fiziksel ve kimyasal özellikleri ile ve gerekse içerdikleri hayvan ve bitki fosilleriyle aksettirirler. Bu ise onların oluÅŸtukları devredeki ortam ÅŸartları hakkında bilgi edinmemizi saÄŸlar.3 ana fasiyes grubu vardır:1 - Kara fasiyesi: Akarsu, göl, rüzgâr, v.s. depolarını içerir. 2- Kıyı ve lagün fasiyesi: Kara fasiyesi ile deniz fasiyesi arasında geçiÅŸ tipini oluÅŸturur. Kıyılardaki akarsu ağızlarında biriken depolar bu fasiyese girerler.3 - Deniz fasiyesi: Deniz veya okyanusların tabanında biriken depolardan meydana gelir. Üç kısma ayrılır; 0-200 metreler arasındaki depolar neritik fasiyesi, 200-1000 metreler arasındaki depolar batiyal fasiyesi ve 1000 metreden daha derindeki depolar da abisal fasiyesi teÅŸkil eder. Fasiyes TipleriBirikme veya tortullaÅŸma, sürekli ve sakin bir ortamda meydana geliyorsa, üst üste biriken unsurlar birbirlerine paralel tabakalar meydana getirirler. Bu olaya konkordans, tabakalara ise konkordant tabakalar ismi verilir. Bu gibi sakin ortamlarda biriken unsurlar, düşey doÄŸrultuda, ağırlık ve boyutlarına göre bir sıralanma gösterirler. Ä°ri ve ağır unsurlar altta yer alır ve yukarıya doÄŸru daha küçük, hafif unsurlara geçilir. Bu olaya boylanma denir. Boylanma gösteren tabakalara ise boylanmış tabakalar adı verilir. TortullaÅŸma ortamı çalkantılı, girdaplı hareketlere sahipse veya çeÅŸitli yönlerden gelen akımlara maruz kalıyorsa tabakalar birbirlerine parelel muntazam seriler meydana getirmezler. Bu durumda farklı eÄŸime sahip kısımlar iç içe, yan yana bulunurlar, mercek ve kama seklinde seviyeler ihtiva ederler. Buna çapraz tabakalaÅŸma denir. Bazı depolarda unsurlar taşıyıcı etmenin hareketi yönünde ağırlıklarına göre bir sıralanma gösterirler. Buna da derecelenme adı verilir. Konkordant ve Diskordant TabakalarTortullaÅŸmanın sürekli olmadığı ortamlarda her bir tortullaÅŸma devresine ait tabaka serileri arasında bir uyumsuzluk görülür. Buna diskordans, diskordansın görüldüğü yüzeye, diskordans yüzeyi ve buradaki tabakalara ise diskordant tabakalar denir. Ä°ki tip diskordans vardır;1 - Basit diskordans: Basit diskordansta üstte yer alan tabaka serisi alttaki serinin aşınmış yüzeyi üzerinde bulunur. Her iki tabaka serisi arasında bir açı söz konusu deÄŸildir. Bu durumda alttaki tabaka serisi meydana geldikten sonra birikme ortamında herhangi bir nedenle aşınma faaliyetleri hüküm sürmüş, bunun sonucu tabaka serisi üst kısmından aşınmış, daha sonra baÅŸlayan birikme devresinde ise üstteki tabaka serisi meydana gelmiÅŸtir. 2- Açılı diskordans: Açılı diskordansta alttaki tabakalar oluÅŸtuktan sonra tektonik hareketlere maruz kalmışlardır. Bu hareketler onların yatay durumlarının bozulmasına neden olmuÅŸtur. Daha sonra tabakalar aşınım devresi geçirmiÅŸ ve son olarak da üstteki tabaka serisi meydana gelmiÅŸtir. Ãœstteki serinin en altında genellikle iri unsurlu konglomeralardan müteÅŸekkil bir tabaka yer alır. Buna taban konglomerası denir. Diskordanslar veya diskordans yüzeyleri yereyin jeomorfolojik geliÅŸiminde birikim ve aşınım evrelerinin teshiline imkan verirler.ÇeÅŸitli jeolojik devirlerde meydana gelmiÅŸ transgresyon ve regresyonlar sırasında kıyı bölgelerinde transgresif ve regresif depolar oluÅŸmuÅŸtur. Transgresyon; denizin yavaÅŸ bir ÅŸekilde kara üzerine ilerlemesi olayıdır. Bu sırada denizin kara üzerine çökelttiÄŸi depoya transgresif depo veya transgresif seri denir. Transgresyon ve Transgresif SeriRegresyon ise denizin karadan yavaÅŸ bir ÅŸekilde çekilmesi olayıdır. Bu olay sırasında regresif depo veya regresif seri meydana gelir. Regresyon ve Regresif SeriBir transgresif seride altta iri unsurlu tortullar (konglomera, kumtaşı) yer alır ve yukarıya doÄŸru giderek ince unsurlu tortullara (marn, kalker) geçilir. Bu durum denizin aynı düşey kesitte gittikçe derinleÅŸmesi ile ilgilidir. Deniz sığken, iri unsurlar, dalga ve akıntılarla fazla uzaklara taşınamadıkları için, kıyı çizgisi yakınında biriktirilmiÅŸlerdir. Deniz karaya doÄŸru ilerledikçe, eski kıyı çizgisinin bulunduÄŸu yer gittikçe derinleÅŸmiÅŸ ve dolayısıyle bu kesime kıyıdan uzaklara taşınabilen ince unsurlu tortullar birikmiÅŸtir.Regresif seride ise, aynı yerde denizin derinliÄŸi gittikçe azaldığı için, iri unsurlu tortullar üstte, ince unsurlular altta yer alırlar.Tortul tabakalar çeÅŸitli kalınlıkta olurlar. Buna göre ayrılabilen baÅŸlıca tipler aÅŸağıdaki gibidir:Tortul Tabakalar Lamına 1cm’den ince Ä°nce tabaka 1 -10 cm Orta tabaka 10 - 30 cm Kalın tabaka 30 -100 cm Çok kalın tabaka 100 cm’den kalın Tabakaların, sonradan meydana gelen tektonik hareketler sonucu yatay durumları bozulmuÅŸ olabilir. Bir sahada tektonik yapının ortaya konulabilmesi için tabakaların doÄŸrultu ve eÄŸimlerinden yararlanılır. Tabaka doÄŸrultusu tabaka yüzeyinin yatay düzlemle yapağı ara kesite tekabül eder. Tabaka eÄŸimi ise, tabaka yüzeyi ile yatay düzlem arasındaki açıya eÅŸittir ve tabaka doÄŸrultusuna dik yönde ölçülür. Tabaka DoÄŸrultusu ve EÄŸimi

BAŞLICA TORTUL KAYAÇLAR1-

MEKANİK (KIRINTILI) TORTUL KAYAÇLAR

1.1. Çimentosuz Tortul Kayaçlar

1.1.1. Bloklar ve Çakıllar

1.1.2. Kumlar

1.1.3. Siltler

1.1.4. Killer

1.1.5. Lös

1.2. Çimentolu Tortul Kayaçlar

1.2.1. Konglomera

1.2.2. Kumtaşı

1.2.3. Silttaşı

1.2.4. Kiltaşı

1.2.5. Çamurtaşı

1.2.6. Arjilit

1.2.7. Åžeyl

1.2.8. Arkoz

1.2.9. Grovak

1.2.10. Detritik Kalker

2- ORGANİK TORTUL KAYAÇLAR

2.1. Silisli Organik Kayaçlar

2.1.1. Diatomit

2.1.2. Radyolarit

2.1.3. Spongolit

2.2. Karbonatlı Organik Kayaçlar

2.2.1. TebeÅŸir

2.2.2. Resif Kalkeri

2.2.3. Foraminiferli Kalker

2.2.4. Lümaşel

2.3. Bitümlü Organik Kayaçlar

2.3.1. Turba

2.3.2. Linyit

2.3.3. Taş Kömürü

2.3.4. Antrasit

2.3.5. Asfaltit3-

KİMYASAL TORTUL KAYAÇLAR

3.1. Karbonatlı Kimyasal Kayaçlar

3.1.1. Kalker

3.1.2. Dolomit

3.1.3. Marn

3.1.4. Traverten

3.1.5. Oolitik Kalker

3.2. Evaporitler

3.2.1. Jips

3.2.2. Anhidrit

3.2.3. Kaya Tuzu

3.3. Silisli Kimyasal Kayaçlar

3.3.1. Sileks

3.3.2. Gayzerit

3.3.3. Çört

3.3.4. Filint

3.3.5. Jasp

METAMORFİK KAYAÇLAR

Bu kayaçlar totul yada volkanik kayaçların, yerin derinliklerinde yüksek basınç ve sıcaklık altında metamorfizmaya (başkalaşma) uğraması sonucunda oluşurlar. Oluşumlarında metamorfizma etkili olduğu için bunlara metamorfik kayaç veya başkalaşım kayaçları adı verilir.

Related posts

• No related posts.

Etiketler:Kayaç Çeşitleri, Kayaç Çeşitleri dönem ödevi, Kayaç Çeşitleri geniş bilgi, Kayaç Çeşitleri hakkında bilgi, kayaçlar nasıl oluşur